Απ’ τα Χαυτεία ως τους Αέρηδες

Υπάρχουν δρόμοι στην Αθήνα που είναι εγκάρσιες τομές στο σώμα της πόλης, που διασχίζοντάς τους από άκρη σε άκρη έχεις ταξιδέψει σε διαφορετικές επικράτειες και έχεις γεμίσει από ποικίλες εικόνες, διαδρομές και αρώματα. Κυρίαρχη θέση στην λίστα αυτών των μεγάλων ποταμών που εκβάλλουν στην πολυσχιδή ζωή της πόλης κατέχει αναμφίβολα η οδός Αιόλου.

Καθώς η καθημερινότητά μου κινείται στα πέριξ της πλατείας Ομονοίας, η οδός Αιόλου αποτελεί συχνά κομμάτι της διαδρομής στην αρχή ή στο τέλος της μέρας,  όχι σπάνια μια σκόπιμη παράκαμψη για περισυλλογή. Και όχι άδικα, από την αρχή ως το τέλος της, η οδός Αιόλου έχει τόσες εκφάνσεις που καθίσταται ιδανική για να αφήσεις την σκέψη σου να ταξιδέψει. Αποφάσισα, έτσι, να καταγράψω πιο συστηματικά τη διαδρομή από τα Χαυτεία ως τους Αέρηδες όπως πολύ εύστοχα σημειώνει για τη διαδρομή της Αιόλου ο Κώστας Χατζιώτης στο πρόσφατο βιβλίο του, «Οδός Αιόλου: Ο εμπορικός δρόμος της Αθήνας» από τις εκδόσεις Παρισιάνου.

Εικ. 1: Σταδίου και Αιόλου, το οικόπεδο του «Κατράντζου»

Η εκκίνηση της διαδρομής από τα Χαυτεία, δηλαδή από την συμβολή της Αιόλου με την Πανεπιστημίου μέχρι την συμβολή της με την Σταδίου, προσφέρει ένα μίγμα συναισθημάτων: είναι το σημείο που οι άνθρωποι κινούνται βιαστικά στον φόρτο της επαγγελματικής τους καθημερινότητας.

Τα Χαυτεία φέρουν το βάρος του πολυετούς μαρασμού τους αλλά και την προσμονή μια νέας σελίδας. Η ξεφλουδισμένη όψη του ξενοδοχείου «Απόλλων» δεν φαίνεται πια λόγω του καλύμματος και αντικρυστά απέναντι ο «Πρίγκηψ Γεώργιος» σαν να αναμένει καρτερικά μια πολυπόθητη αναγέννηση του άξονα της Σταδίου. Με γοργό βήμα φτάνει κανείς στην αρχή του πεζοδρομημένου κομματιού της Αιόλου αφήνοντας στ’ αριστερά του μία από τις πιο θλιβερές γωνιές της Αθήνας: το παρατημένο οικόπεδο του «Κατράντζου», στην γωνία Σταδίου και Αιόλου. 

 

Εικ. 2: Τα ξενοδοχεία «Απόλλων» και «Πρίγκηψ Γεώργιος», Σταδίου και Αιόλου

Η Αιόλου υπήρξε ένας κατ’ εξοχήν εμπορικός δρόμος της Αθήνας. Ευθύς εξαρχής το υπενθυμίζει το ιστορικό Notos, πρώην Λαμπρόπουλος, με μια νέα σελίδα να επίκειται στην ιστορία του ακινήτου. Διαπιστώνει κανείς γρήγορα ότι διασχίζοντας την Αιόλου, η εμπειρία  εμπλουτίζεται από τις διασταυρώσεις με τους μικρότερους ή μεγαλύτερους «παραποτάμους» της.

Μια φευγαλέα ματιά στην οδό Λυκούργου στα δεξιά μου έδωσε την αίσθηση ενός σημείου εκκίνησης για τα ενδότερα της Αιόλου. Ο εμπορικός χαρακτήρας του δρόμου παίρνει ποικίλα πρόσωπα. Από το ύψος της Λυκούργου έως την πλατεία Κοτζιά επικρατούν κυρίως καταστήματα με οικονομικό ρούχο ενώ παρατηρεί κανείς εμπορεύματα τοποθετημένα έξω από τα καταστήματα στον δρόμο. Εικόνες που σε παραπέμπουν σε παζάρι και σε ένα εμπόριο της πιάτσας δίχως όμως το μπρίο, τις φωνές και την ζωντάνια ενός παζαριού. 

Εικ. 3: Η Αχαρνική οδός μπροστά από την πλατεία Κοτζιά

Συνεχίζοντας, προσεγγίζω ένα από τα πιο «θεατρικά» και πιο πυκνά σε σημασίες σημεία της πόλης: η πλατεία Κοτζιά, ο αρχαιολογικός χώρος της Αχαρνικής οδού, το χαρακτηριστικό μέτωπο κτηρίων στην συμβολή της Αιόλου με την Ευπόλιδος, το κεντρικό κτήριο της Εθνικής Τράπεζας σε μια συνομιλία με το Δημαρχείο Αθηνών αντικριστά απέναντι, το Μέγαρο Μελά και το νεότερο Μέγαρο Καρατζά επιβλητικό και επιδέξια ενταγμένο μαζί με τα γειτονικά κτήρια-τοπόσημα. Τα παραπάνω συνθέτουν το παλίμψηστο της θεσμικής Αθήνας που αναδύεται πάνω στις αρχαίες καταβολές της. 

Εικ. 4: Η πλατεία Κοτζιά

Κι όμως, η πλατεία Κοτζιά στερείται της ζωής και της ζωντάνιας που θα της άξιζε. Η τόσο κεντρική πλατεία της πόλης είναι συνήθως άδεια και κάπως παγερή. Δυσκολεύεται κανείς να φανταστεί πως στην θέση αυτή κάποτε έστεκε μεγαλεπίβολα το Δημοτικό Θέατρο της Αθήνας. Πόσο ζωντανή άραγε θα ήταν η πλατεία αν το εμβληματικό θέατρο δεν είχε ποτέ κατεδαφιστεί; Η πλατεία Δημοτικού Θεάτρου στον Πειραιά ίσως να μας δίνει μια κάποια προσομοίωση αυτού του νοητικού πειράματος. Παρόλα αυτά, δεν φαντάζει ανεδαφικό να σκεφτεί κανείς ότι κάποιες δημιουργικές «ενέσεις» θα μπορούσαν να προσδώσουν χαρακτήρα στην πλατεία.

Εικ. 5: Μέγαρο Μελά (αριστερά), κτήριο Εθνικής Τράπεζας και Μέγαρο Καρατζά (δεξιά)

Η Αιόλου, από την συμβολή της με την Σοφοκλέους και ύστερα, αρχίζει και ζωηρεύει. Όλο και κάποια ορχήστρα του δρόμου θα δίνει τον δικό της τόνο, ενώ οι περαστικοί δεν έχουν το ανήσυχο βημάτισμα που έχουν στα Χαυτεία. Ο κόσμος δεν είναι «υπ’ατμόν», κάποιοι επιστρέφουν από ψώνια ή από κάποια βόλτα για καφέ ή φαγητό. Ο Κρίνος, το φαρμακείο που έγινε λουκουματζίδικο, έχει ακόμη δική του σφραγίδα λίγο πιο πέρα. 

Εικ. 6: Αιόλου, ανάμεσα στην Σοφοκλέους και την Ευριπίδου

Στη διασταύρωση με την Ευριπίδου, αισθάνεται κανείς ότι πραγματοποιεί μια πρώτη σημαντική συνάντηση. Ο κόσμος της Αιόλου, της Ευρυπίδου, της Αγίου Μάρκου αλλά και της Πραξιτέλους συναντιούνται σε μια απαστράπτουσα σύμπραξη. Η Ευριπίδου είναι μονίμως εν κινήσει, αμάξια, λεωφορεία και μηχανάκια δημιουργούν ένα μικρό πανδαιμόνιο, όμως το σημείο σε κάνει να θες να παρατηρήσεις τί συμβαίνει και τί υπάρχει γύρω από αυτόν τον κόμβο. Στη δεξιά γωνία της Αιόλου με την Ευριπίδου δεσπόζει το χαρακτηριστικό ογκώδες κτήριο σε σχέδια του Δημήτρη Βαράγκη που μετατράπηκε από εμπορικό κέντρο σε ξενοδοχείο. 

Εικ. 7: Αιόλου και Ευρυπίδου, ξενοδοχείο “The Pinnacle Athens”

Στα αριστερά, η ματιά δεν μπορεί να ξεφύγει από την κοιλάδα που σχηματίζεται μεταξύ της Αγίου Μάρκου και της Πραξιτέλους στην πλατεία του Ιερού Λόχου. Είναι ιδιαίτερα δελεαστικό να λοξοδρομήσει κανείς και να χαθεί στην Αγίου Μάρκου και την Πραξιτέλους. Σίγουρα, όμως, δεν μπορεί να συνεχίσει την πορεία του δίχως τουλάχιστον ένα βλέμμα στα δύο κτήρια που ξεχωρίζουν στην πλατεία Ιερού Λόχου. Το εκλεκτικιστικό κτήριο, μάλιστα, της γωνίας Πραξιτέλους και Ευριπίδου, γνωστό ως πολυκατοικία Μουσούρη, είναι σε σχέδια του διακεκριμένου αρχιτέκτονα του Μεσοπολέμου Κωνσταντίνου Κυριακίδη. 

Εικ. 8: Η πλατεία Ιερού Λόχου

Ένα από τα πράγματα που με γοητεύουν στην Αιόλου είναι η εναλλαγή στην κλίμακά της με έναν τρόπο που δεν προκαλεί αμηχανία. Αφήνοντας πίσω μας την Ευριπίδου, θα συναντήσουμε το λιτό εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής. Αν δεν έχει κάποιος τη διάθεση της παρατήρησης, ίσως δεν σταθεί να του ρίξει μια δεύτερη ματιά ή, ακόμη, μπορεί να έχει συνηθίσει τη διακριτική του παρουσία. Κοιτώντας όμως προσεκτικά μέσα από την είσοδό του, η υπόστασή του και η μικρή του κλίμακα δημιουργεί συγκίνηση. 

Εικ. 9: Εκκλησάκι Αγίας Παρασκευής

Λίγο πιο πέρα, τα μεγέθη είναι πολύ διαφορετικά. Ο ναός της Παναγίας Χρυσοσπηλιώτισσας  που εφάπτεται στην ομώνυμη οδό έχει μια μακρά ιστορία σχετικά με την ανοικοδόμησή του. Αντικαθιστώντας παλαιότερο ναό που καταστράφηκε στη διάρκεια της Επανάστασης, τα αρχικά σχέδια ήταν του αρχιτέκτονα Δημήτριου Ζέζου τα οποία ακολούθησε πιστά ο Παναγιώτης Κάλκος μετά τον θάνατο του πρώτου. Σύμφωνα, μάλιστα, με τον Κώστα Χατζιώτη, είχαν απορριφθεί σχέδια του Τσίλλερ για τον τρούλο του ναού καθώς θεωρήθηκε ότι απέκκλιναν από την βυζαντινή παράδοση. 

Εικ. 10: Ναός Παναγίας Χρησοσπηλιώτισσας

Αισθάνομαι πως ο ναός της Παναγίας Χρυσοσπηλιωτίσσης βρίσκεται στην καρδιά της οδού Αιόλου. Δεν είναι μόνο ότι βρίσκεται στο μέσον της διαδρομής, αλλά και ότι εκεί δημιουργείται ένας πεζοδρομημένος κόμβος μεταξύ της Αιόλου, Χρυσοσπηλιωτίσσης, Βύσσης και Νικίου. Ο άξονας της οδού Βύσσης οδηγεί το βλέμμα μέσα από μια συστάδα όμορφων κτηρίων στην οδό Αθηνάς, ενώ το σταυροδρόμι Αιόλου-Νικίου-Χρυσοσπηλιωτίσσης προτρέπει σε μια στάση για παρατήρηση. 

Εικ. 11: Αιόλου και Βύσσης

Εκεί, τα βλέμματα μαγνητίζει το χαρακτηριστικά ψηλό και «λεπτό» κτήριο στην συμβολή της Αιόλου με τη Νικίου, κτήριο πολυφωτογραφημένο που δημιουργεί συνειρμούς με το διάσημο Flatiron στη Νέα Υόρκη. Στο ισόγειο, το κατάστημα των Αδελφών Πριμηκύριων είναι ένα σημείο αναφοράς της Αιόλου και των γύρω δρόμων όπως η Νικίου και η Αγίου Μάρκου για τον κόσμο των υφασμάτων. Ένας κόσμος που δίνει χαρακτήρα στην οδό Αιόλου, και συνολικότερα στο εμπορικό τρίγωνο, και δεν πρέπει να εκλείψει. 

Εικ. 12: Αιόλου και Νικίου

Οι απώλειες είναι φυσικά κομμάτι αναμενόμενο στην εξέλιξη μιας πόλης. Η οδός Αιόλου έχει βέβαια αναμφίβολα ένα μεγάλο μερίδιο σε αυτές. Το ιστορικό κατάστημα του Σγούρδα στην Αιόλου 61 είναι μια πρόσφατη. Ο δρόμος όμως έχει βιώσει πολύ βίαιες απώλειες: Χαρακτηριστικές αυτών υπήρξε η απώλεια του πολυκαταστήματος Δραγώνα αλλά και αυτό του Κατράντζου από εμπρηστικές επιθέσεις. 

Εικ. 13: Αιόλου και Μιλτιάδου

Προχωρώντας προς το ύψος της Μιλτιάδου, η Αιόλου γίνεται όλο και πιο κοσμοπολίτικη και πολυσύχναστη προσθέτοντας στον χαρακτήρα του εμπορικού δρόμου μια σύγχρονη, ιδιαίτερη απόχρωση. Γοητευτικά ακανόνιστη αλλά όχι χαώδης, η Αιόλου σαγηνεύει με τις υφές και τις στρώσεις της. Τα λευκά τραπεζομάντηλα στον πεζόδρομο μου κεντρίζουν το βλέμμα και μαζί με τις μορφές των αρκετών νεοκλασικών και εκλεκτικιστικών κτηρίων, τις μυρωδιές και τις εικόνες από τα φαγάδικα και τα καταστήματα, με παρασέρνουν σε μια διάθεση φελινική.

Εικ. 14: Αιόλου και Βορρέου

Είναι πράγματι μεγάλη η πυκνότητα των αξιόλογων κτηρίων στην οδό Αιόλου. Διαπίστωσα, όμως, ότι προσπαθώντας να φωτογραφίσει κανείς τα κτήρια αποκομμένα από τα τεκταινόμενα στο επίπεδο του δρόμου, χάνει πολλά από τον διάλογο κτηρίων και ανθρώπινης δραστηριότητας. Η Αιόλου αποκτά πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν μελετά κανείς αυτήν την αντίστιξη. Απομόνωσα, παρόλα αυτά, στις φωτογραφίες τις προσόψεις ορισμένων κτηρίων που έχουν ένα ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον. Μεταξύ αυτών, τα κτήρια στην συμβολή Αιόλου και Βορρέου, Αιόλου και Ερμού καθώς επίσης και Αιόλου και Πανδρόσου.

Εικ. 15: Πλατεία Αγίας Ειρήνης

Έχοντας φτάσει πια στην πλατεία Αγίας Ειρήνης, τα καταστήματα εστίασης είναι αυτά που πρωταγωνιστούν ικανοποιώντας φυσικά και την ζήτηση από το τουριστικό κοινό. Η πλατεία σίγουρα δεν χαρακτηρίζεται πια από τα ανθοπωλεία όμως είναι ζωηρή και έχει ταυτότητα. Η δε εκκλησία της Αγίας Ειρήνης σε σχέδια του Λύσσανδρου Καυταντζόγλου, κάποτε προσωρινή Μητρόπολη μέχρι την ανοικοδόμηση της τρέχουσας Μητρόπολης, παραμένει ένα ισχυρό τοπόσημο. 

Εικ. 16: Αιόλου και Ερμού

Στην συμβολή της με την Ερμού, αισθάνεται κανείς πως η οδός Αιόλου παραδίδει μια σκυτάλη. Στα τελευταία μέτρα μέχρι το μνημείο των Αέρηδων συμπράττει με την επικράτεια εμβληματικών δρόμων όπως η Ερμού και η Μητροπόλεως. 

Εικ. 17: Αιόλου και Μητροπόλεως, κατάστημα Ελμαλόγλου

Και στις δύο αυτές διασταυρώσεις όμως, η Αιόλου αφήνει φυσικά την υπογραφή της. Αισθάνομαι πως αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα στην γωνία Αιόλου και Μητροπόλεως με τα καταστήματα υφασμάτων αλλά και στην πλατεία Δημοπρατηρίου διαγώνια απέναντι. 

Εικ. 18: Αιόλου και Πανδρόσου

Από την Πανδρόσου και ύστερα, η Αιόλου γίνεται ανηφορική πλάι σε τουριστικά καταστήματα και τη θέα της βιβλιοθήκης του Αδριανού. Η ανάβαση προς την «γειτονιά των Θεών» σε προετοιμάζει για τον τερματισμό της διαδρομής μπροστά στο μνημείο των Αέρηδων και την υποβλητική θέα της Ακρόπολης, λίγο μετά από την συνάντηση με το ιστορικό ξενοδοχείο «Αίολος», Αδριανού και Αιόλου.

Εικ. 19: Στους Αέρηδες

Η διαδρομή μου απ’ τα Χαυτεία ως τους Αέρηδες είχε μόλις ολοκληρωθεί. Η οδός Αιόλου δεν είναι μια ωδή νοσταλγίας για το παρελθόν της που δεν υπάρχει πια. Είναι ένας δρόμος πολυσχιδής με χαρακτήρα, ζωή και δυναμική. Με σύγχρονους όρους, αισθάνομαι ότι η Αιόλου και, γενικότερα το εμπορικό τρίγωνο, έχει ένα πολύ δυνατό brand που οφείλει να επανανοηματοδοτήσει και να αναδείξει.