Στα παρασκήνια της Πλατείας Θεάτρου

Εικ. 1: Η οδός Ευρυπίδου

Αισθάνομαι πως υπάρχουν κομμάτια της πόλης τα οποία – παρότι κομβικά για αυτήν – παραμένουν αόρατα για μια μερίδα των κατοίκων. Ένα από αυτά βρίσκεται ανάμεσα στην πλατεία Ομονοίας και την περιοχή του Ψυρρή. Στην περιοχή που περικλείεται από τις οδούς Πειραιώς, Αθηνάς, Ευριπίδου και Πλατείας Κουμουνδούρου, στα πέριξ δηλαδή της πλατείας Θεάτρου, αναπτύσσεται ένας κόσμος εμπορίου με πολλές υφές, μυρωδιές και αποχρώσεις που αφέθηκε στην τύχη του, έγινε τραχύς και για αρκετούς δύσβατος, ένας κόσμος υπόγειος – για να θυμηθούμε και τον Ηλία Πετρόπουλο. 

Πρόκειται για το Γεράνι, την συνοικία που πήρε το όνομά της από την ύπαρξη πηγαδιού στην περιοχή με το γεράνι να αποτελεί τρόπο άντλησης του νερού. Κατά μία άλλη εκδοχή, το τοπωνύμιο οφείλεται στην ύπαρξη κήπου με γεράνια στην περιοχή, όπως μας πληροφορεί ο Θανάσης Γιοχάλας στο πολύτιμο βιβλίο του «Αθήνα: Ιχνηλατώντας την πόλη με οδηγό την ιστορία και την λογοτεχνία». Η περιοχή έχει εσχάτως προσελκύσει το επενδυτικό ενδιαφέρον με κινήσεις που μπορεί να φάνταζαν απίθανες πριν κάποια χρόνια όταν τα πέριξ της πλατείας Θεάτρου θεωρούνταν απροσπέλαστα. Μια περιήγηση στην περιοχή τροφοδοτεί με ζωηρές εικόνες και σκέψεις για την ταυτότητα και το μέλλον της.

Εικ. 2: Πλατεία θεάτρου – Διπλάρειος σχολή

 

Δεν θα μπορούσα παρά να ξεκινήσω την περιήγησή μου από την ίδια την πλατεία Θεάτρου. Η πλατεία πήρε το όνομά της από το πρώτο λιθόκτιστο χειμερινό θέατρο της Αθήνας, που βρισκόταν σε αυτό το σημείο, γνωστό και ως «Θέατρο Μπούκουρα» και λειτούργησε από το 1840 μέχρι το 1899 όταν και κατεδαφίστηκε. Στη θέση του, στις αρχές του 1930, οικοδομείται το επιβλητικό οικοδόμημα με έντονα αρ ντεκό στοιχεία που στέγασε τις τεχνικές σχολές της Ελληνικής Βιοτεχνικής Εταιρείας, γνωστή και ως Διπλάρειος Σχολή.

Το ιστορικό κτήριο αναμένεται να λειτουργήσει ως ξενοδοχείο υπό το brand της Radisson με δημιουργία αγοράς τροφίμων στο ισόγειο επίπεδο. Παρότι παλαιότερα δημοσιεύματα ανέφεραν τα μέσα του 2024 ως πιθανό χρονικό σημείο λειτουργίας του ξενοδοχείου, ο χαρακτηρισμός του κτηρίου ως διατηρητέου καθώς και τα σημαντικά αρχαιολογικά ευρήματα που έφεραν στην επιφάνεια οι εργασίες ανάπλασης της πλατείας Θεάτρου έχουν απλώσει τον χρονικό ορίζοντα της παράδοσης του έργου. 

Εικ. 3: Πλατεία Θεάτρου 10

Η κλίμακα της γειτονιάς διαμορφώνεται από ποικίλα στοιχεία. Ένα μορφολογικό στοιχείο που προκαλεί εντύπωση στην πλατεία Θεάτρου αλλά και γύρω από αυτήν είναι οι επιβλητικοί όγκοι που χαρακτηρίζουν αρκετά κτήρια. Το κτήριο της εικόνας 3 βρίσκεται στο πλάι της Διπλαρείου Σχολής επί της οδού πλατείας Θεάτρου και κεντρίζει το βλέμμα με τα μπρουταλιστικά – θα μπορούσε να πει κανείς – χαρακτηριστικά του.

Εικ. 4: Μενάνδρου και Πλατεία Θεάτρου

Μια παρόμοια αίσθηση αποδίδεται και στην εικόνα 4, στην συμβολή της πλατείας Θεάτρου με την Μενάνδρου, στην «πλάτη» δηλαδή της Διπλαρείου Σχολής, ενώ στο βάθος διακρίνεται το κτήριο που μέχρι προσφάτως στέγαζε το κατάλυμα Selina.

Εικ. 5: Σωκράτους και Θεάτρου 

Η γειτονιά χαρακτηρίζεται επίσης από το αποτύπωμα που αφήνουν τα νεοκλασικά της κτήρια τα οποία είναι αρκετά αλλά φυσικά λίγα είναι σε μια φροντισμένη κατάσταση. Το διασημότερο εξ αυτών δεσπόζει στην γωνία Θεάτρου 2 και Σωκράτους 9. Εκεί βρίσκεται η ιστορική υπόγεια ταβέρνα «Δίπορτο» η οποία είναι σημείο αναφοράς για την περιοχή, όμως το εγκαταλειμμένο νεοκλασικό κτήριο στο οποίο στεγάζεται έχει μια εξίσου σημαντική ιστορία.

Πρόκειται για την οικία της οικογένειας Λιάκου-Μαργαρίτη, μιας αστικής οικογένειας εκ της οποίας τέσσερις γενιές έζησαν στο συγκεκριμένο νεοκλασικό αρχοντικό μέχρι και τη δεκαετία του ’50 που η συνοικία άρχισε να χάνει την αίγλη της. Το σπίτι όμως αυτό (εικ. 6) παραμένει ένα τοπόσημο για την ιστορία της συνοικίας, ενώ αξίζει να αναφερθεί το σχετικό βιβλίο που συνέγραψε η καθηγήτρια του ΕΜΠ Μάρω Καρδαμίτση-Αδάμη «Στο Γεράνι. Γωνία Θεάτρου 2 και Σωκράτους 9»

Εικ. 6: Σωκράτους 9 και Θεάτρου 2

Μια εξίσου ενδιαφέρουσα αλλά και τραγική ιστορία συνδέεται με την γωνία της Σωκράτους 8 και Αρμοδίου, εκεί που σήμερα βρίσκεται η στοά Αφεντάκη. Στο σημείο αυτό ήταν το αρχοντικό της οικογένειας Αφεντάκη, μεγάλων εμπόρων υφασμάτων και ευεργετών της Κιμώλου, της ιδιαίτερης πατρίδας τους. Στο αρχοντικό της οικογένειας στην Σωκράτους άφησε την τελευταία της πνοή στα 18 της χρόνια από φυματίωση η κόρη του Κωνσταντίνου Αφεντάκη, Σοφία. Ο θάνατος της Σοφίας Αφεντάκη το 1873 συγκλόνισε την Αθήνα της εποχής, αλλά η ίδια πέρασε στην αιωνιότητα μέσα από το γνωστό γλυτό του Γιαννούλη Χαλεπά, την «Κοιμωμένη» που έγινε προς τιμήν της και κοσμεί μέχρι σήμερα το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών. 

 

Εικ. 7: Πλατεία Θεάτρου – Η Κληματαριά

Σε αυτά τα λίγα μέτρα από την γωνία της Θεάτρου και Σωκράτους μέχρι τη Διπλάρειο Σχολή, κατακλύζεται κανείς από γεύσεις και μυρωδιές. Ιστορικές ταβέρνες όπως το «Δίπορτο» και η «Κληματαριά», παρότι έχουν έντονη και την παρουσία των τουριστών επισκεπτών, αποδίδουν αυτήν την αίσθηση του διαλείμματος από την εργασία για φαγητό. Τα στέκια της Θεάτρου αναδίδουν ακριβώς αυτό το πολύτιμο αλλά παρεξηγημένο στοιχείο ελληνικότητας: το δικαίωμα σε μια σύντομη ξεγνοιασιά ανάμεσα στον φόρτο εργασίας «με ό,τι έχει η κουζίνα».

Εικ. 8: Αριστογείτονος και Σωκράτους

Και ενόσω παρατηρεί κανείς τα κτήρια και αφήνεται στις μυρωδιές, εισχωρεί ταυτοχρόνως στον κόσμο του εμπορίου και των επαγγελμάτων που χαρακτηρίζει την συνοικία. Κατηφορίζοντας την Σωκράτους, συναντά κανείς την Βαρβάκειο αγορά στα δεξιά του (εικ. 8). Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα θα αντίκρυζε τη Βαρβάκειο Σχολή, ένα επιβλητικό έργο σε σχέδια του Παναγή Κάλκου (1856-1858) που πυρπολήθηκε και καταστράφηκε στα Δεκεμβριανά του 1944.

Μπορεί να φανταστεί κανείς ότι τόσο η Βαρβάκειος Σχολή όσο και το θέατρο Μπούκουρα θα ήταν κρίσιμοι παράγοντες ώστε να διαμορφωθεί στα μέσα του 19ου αιώνα σε μια περιοχή με αρκετά αστικά σπίτια και αρχοντικά. Ενδιαφέρον έχει, όπως σημειώνει η Άρτεμις Σκουμπουρδή στο βιβλίο της «Ψυρρή, η γειτονιά των Θεών» πως μισό αιώνα νωρίτερα θα συναντούσε κανείς στην περιοχή μόνο χωράφια καθώς το Γεράνι βρισκόταν «στην εσχατιά της πόλης» όπως χαρακτηριστικά γράφει, στο όριο του Θεμιστόκλειου τείχους της αρχαιότητας αλλά και του μεταγενέστερου τείχους του Χασεκή (1778).

Εικ. 9: Αναξαγόρα 3-5, Ρομάντσο

Συνεχίζοντας την πορεία κατά μήκος της οδού Σωκράτους με εντυπωμένη την ιδέα ότι ενάμιση αιώνα πριν θα επρόκειτο για έναν δρόμο περιζήτητο, έστριψα στην οδό Αναξαγόρα. Εκεί, στον αριθμό 3-5 του δρόμου, πρωταγωνιστεί το Ρομάντσο, μια επιτυχημένη επανάχρηση του κτηρίου που στέγασε τα τυπογραφεία του ομώνυμου περιοδικού και ανακατασκευάστηκε για να γίνει ένας πολυχώρος εργασίας και διοργάνωσης πολιτιστικών εκδηλώσεων. Μιας και έχουν περάσει ήδη κάποια χρόνια από την επανάχρηση του Ρομάντσο, αισθάνεται κανείς ότι αυτό υπήρξε ένα από τα εγχειρήματα που επανασύστησαν την παλιά γειτονιά του Γερανίου στο ευρύτερο αθηναϊκό κοινό προωθώντας και την έννοια της επανάχρησης που έγινε κυρίαρχη τάση στο real estate τα τελευταία χρόνια. 

Εικ. 10:  Αναξαγόρα 18

Συνεχίζοντας την πορεία μου, παρατήρησα το κτήριο της Αναξαγόρα 18 (εικ. 10) λίγα βήματα μετά το Ρομάντσο με καθαρές γραμμές και διάταξη και χαρακτηριστικές τις παραστάδες στη δεξιά πλευρά του κτηρίου, καθώς επίσης και τα περίτεχνα φουρούσια αλλά και κάγκελα του εξώστη. 

Εικ. 11: Σωκράτους 43

Μου κέντρισε επίσης την προσοχή το κτήριο της Σωκράτους 43 (εικ. 11), ένα κτήριο ιδιαίτερης τυπολογίας με χαρακτηριστικό το έρκερ και την αυστηρά συμμετρική διάταξή του. 

Εικ. 12: Οδός Λυκούργου

Φτάντοντας στη διασταύρωση με την οδό Λυκούργου, αντιλαμβάνεται κανείς τη δυναμική που έχει αυτός ο μικρής έκτασης δρόμος και όχι ιδιαίτερα πλατύς αλλά με μεγάλη πυκνότητα. Η οδός Αθηνάς «κόβει» την Λυκούργου σε δύο συμμετρικά κομμάτια εκατέρωθεν με εξέχον φυσικά – από την απέναντι πλευρά της Αθηνάς – το κτήριο Μετοχικού Ταμείου Πολιτικών Υπαλλήλων σε σχέδια του Βασίλειου Κουρεμένου. Στην γωνία όμως με την Κλεισθένους παρατήρησα με προσοχή δύο κτήρια με έντονους όγκους: πρόκειται για το κτήριο που στεγάζει το Grecotel Pallas Athena καθώς επίσης και το κτήριο που περικλείεται από την Σωκράτους, την Λυκούργου και την Κλεισθένους με έναν κλασικομοντέρνο, επιβλητικό χαρακτήρα (εικ. 12).

Εικ. 13: Λυκούργου 18 και Σωκράτους 34

Απέναντι ακριβώς, Λυκούργου 18 και Σωκράτους 34, το πεντάστερο ξενοδοχείο Adia, μια συνεργασία της Aluma Resorts με την Hilton και συγκεκριμένα το brand “Curio collection”, είναι προ των πυλών. Δίπλα στο ξενοδοχείο βρίσκεται η στοά Λυκούργου, μια πολύ φαρδιά και εντυπωσιακή στοά, σε σχέδια του Εμμ. Βουρέκα (1963). 

Εικ. 14:  Πειραιώς, Σωκράτους και Ζήνωνος, Ταμείο Νομικών

Στην συμβολή Σωκράτους και Πειραιώς, με το κτήριο του ΓΝΑ «Πολυκλινική» από τη μία πλευρά αλλά και το κτήριο του Ταμείου Νομικών – ιδιοκτησίας ΕΦΚΑ – από την άλλη (εικ. 14), βρισκόμαστε μία ανάσα από την πλατεία Ομονοίας, η οποία έχει μετατραπεί σε πόλο έλξης ξενοδοχειακών επενδύσεων τα τελευταία χρόνια συμπαρασύροντας έτσι και τα πέριξ. 

Εικ. 15: Πειραιώς και Γερανίου

Πολύ πρόσφατο παράδειγμα αποτελεί η απόκτηση του κτηρίου στην συμβολή των οδών Πειραιώς και Γερανίου (εικ. 15) από την Blend Development με πλάνο τη δημιουργία ενός πιστοποιημένου κατά LEED ξενοδοχειακού καταλύματος 32 δωματίων. 

Έχοντας εξερευνήσει τα πέριξ της πλατείας Θεάτρου, άφησα για το τέλος έναν δρόμο που αποτελεί μια ξεχωριστή επικράτεια της περιοχής και αυτός δεν είναι άλλος φυσικά από την οδό Ευρυπίδου. Πρόκειται για έναν δρόμο που διατρέχει τρεις πλατείες: ξεκινά από την πλατεία Αγίων Θεοδώρων, περνάει από την πλατεία Ιερού Λόχου στην συμβολή της Ευρυπίδου και της Πραξιτέλους και καταλήγει στην πλατεία Ελευθερίας (Κουμουνδούρου).

Όπως εύστοχα σημειώνει η Ζωή Ε. Ρωπαΐτου στο βιβλίο της «Ο κόσμος της Ευρυπίδου και των πέριξ», ο εμπορικός δρόμος της Ευρυπίδου παρουσιάζει τρεις διαφορετικές όψεις: από την αρχή της έως την Αιόλου, από την Αιόλου μέχρι την Αθηνάς και από την Αθηνάς μέχρι την πλατεία Κουμουνδούρου.

Εικ. 16: Ευρυπίδου 45 – Μιράν

Το τελευταίο κομμάτι της, και αυτό που μας αφορά περισσότερο στην προκείμενη περίπτωση, χαρακτηρίζεται από τα καταστήματα αλλαντικών όπως το Μιράν στην εικόνα 16, τα παραδοσιακά μπακάλικα αλλά και τα καταστήματα μπαχαρικών. Η Ευρυπίδου υπήρξε το κέντρο της χονδρικής αγοράς τροφίμων με το αποτύπωμά της ακόμη παρόν και τις σημασίες που φέρει το τελετουργικό της αναζήτησης των απαραίτητων για τη διαβίωση τροφίμων. Πρόκειται για συνήθειες που καθορίζουν την σχέση των κατοίκων με την πόλη και την γειτονιά. 

Εικ. 17: Οδός Ευρυπίδου, κινεζικά κασταστήματα

Το κομμάτι αυτό της Ευρυπίδου χαρακτηρίζεται επίσης από πλήθος ξένων καταστημάτων, στην πλειονότητα κινεζικών, καθορίζοντας έτσι με έναν ακόμη τρόπο τον χαρακτήρα της Ευρυπίδου. Στην εικόνα 17 ξεχωρίζουν τα άνθη ενός εμπορικού καταστήματος μαζί με την σχετική κινεζική επιγραφή. 

Εικ. 18: Ευρυπίδου και Αισχύλου

Η κλίμακα των κτηρίων της οδού Ευρυπίδου αποδίδεται χαρακτηριστικά στην εικόνα 1 με μία μίξη νεοκλασικής αλλά και μιας πιο μεταβατικής τυπολογίας. Στην ίδια εικόνα, στον αριθμό 82 διακρίνεται και το ξενοδοχείο Anise της Aluma Hotel & Resort, ενδεικτικό των νέων χρήσεων που ανακύπτουν στην γειτονιά. Στον αριθμό 70 της Ευρυπίδου βρίσκεται ο Άϊ-Γιάννης της Κολώνας, πιθανόν η αρχαιότερη εκκλησία στην Αθήνα, χτισμένη τον 6ο αιώνα μ.Χ., με έναν χαρακτηριστικό κίονα κορινθιακού ρυθμού να εξέχει από την στέγη και στον οποίο οι παλιοί Αθηναίοι έδεναν κορδέλες προσευχόμενοι στον Άγιο να τους θεραπεύσει από λοιμούς. Τέλος, στον αριθμό 42 της οδού Ευρυπίδου, στον τρίτο όροφο ενός παλιού νεοκλασικού που δεν υφίσταται πια ήταν η κατοικία και το γραφείο του Γρηγορίου Ξενόπουλου και ο τόπος δημιουργίας του περιοδικού «Η Διάπλασις των Παίδων».

Η περιήγηση στα πέριξ της πλατείας Θεάτρου με γέμισε ιστορίες, εναλλαγές μέσα στον χρόνο, ποικίλες τυπολογίες κτηρίων, μυρωδιές, γεύσεις και ακούσματα. Με λίγα λόγια, εκεί βρίσκεται ένας κόσμος εμπορίου με πολλές στρώσεις και υφές που γοητεύει. Χάρη στην εγγύτητά της στο ιστορικό κέντρο αλλά και την άνοδο των επενδύσεων γύρω από την πλατεία Ομονοίας, αυτή η περιοχή ετοιμάζεται να υποδεχθεί εξελίξεις και επενδύσεις που αναμφίβολα προμηνύουν μια νέα σελίδα.

Η σκέψη που μου δημιουργείται είναι πως αυτός ο κόσμος της Ευρυπίδου, της πλατείας Θεάτρου και των πέριξ είναι ένα πραγματικό asset για τον τουρισμό και θα πρέπει να ανιχνευθεί, να διασωθεί και να αναδειχθεί ώστε οι επισκέπτες των ξενοδοχείων αυτών να θέλουν να επιστρέψουν εκεί διότι αυτή η γειτονιά έχει κάτι να τους πει και να τους προσφέρει δίχως να είναι καθόλου απρόσωπη.