Οι μεγάλες στιγμές μιας πόλης

Εικ. 1. Το πολεοδομικό σχέδιο των Κλεάνθη-Schaubert (Μπίρης, 1966)

Ένα θεμελιώδες ερώτημα που συμπαρασύρει πλήθος άλλων σκέψεων και ερωτημάτων αφορά τους παράγοντες και τα στοιχεία αυτά που διαμορφώνουν μια πόλη. Και ενώ ασκεί ιδιαίτερη γοητεία η ανίχνευση της μικροϊστορίας που σμιλεύει τον χαρακτήρα μιας πόλης και των ανθρώπων της, οφείλουμε να κατανοούμε και τα κρίσιμα σταυροδρόμια και γεγονότα που ωθούν μια πόλη προς μία ή κάποια άλλη εναλλακτική κατεύθυνση. 

Πριν από κάποια χρόνια είχα την τύχη να διαβάσω το έργο του Στέφαν Τσβάιχ «Οι μεγάλες στιγμές της ανθρωπότητας», κατά το οποίο ο σπουδαίος Αυστριακός συγγραφέας ανατρέχει σε διάφορες πτυχές της ιστορίας για να απομονώσει αποφασιστικές στιγμές που διαμόρφωσαν τον ρου της ιστορίας. Κρίσιμες ανθρώπινες αποφάσεις και πρωτοβουλίες σε ιστορικές μάχες που έκριναν την έκβασή τους, «γυρίσματα» της ιστορίας που έκριναν σπουδαίες ανακαλύψεις ή το έργο σπουδαίων δημιουργών είναι ανάμεσα στα παραδείγματα που μας παρουσιάζει με γλαφυρότητα ο Στέφαν Τσβάιχ στο έργο του.

Η περίπτωση της Αθήνας

Συστηματοποιώντας την μελέτη μου πάνω στην πόλη, βρήκα πολύ ενδιαφέρουσα την ιδέα των μεγάλων στιγμών που καθορίζουν την πορεία μιας πόλης. Υπάρχουν άραγε στιγμές και γεγονότα στην εξέλιξη μιας πόλης που αν εκτυλίσσονταν λίγο διαφορετικά τότε η μακροπρόθεσμη εξέλιξη της πόλης θα ήταν πολύ διαφορετική; 

Η περίπτωση της Αθήνας αποτελεί αναμφίβολα ένα πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα για να εξεταστεί αυτός ο προβληματισμός, καθώς η πόλη όπως την γνωρίζουμε σήμερα αρχίζει να διαμορφώνεται μόλις από το 1830, έτος αναγνώρισης της Ελλάδος ως ανεξάρτητου και ελεύθερου κράτους και ιδιαίτερα από το 1833 και ύστερα όταν και η Αθήνα θεμελιώνεται ως πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους. Τα γεγονότα και οι αποφάσεις  που ακολουθούν από αυτό το σημείο πλάθουν την πόλη με τέτοιο τρόπο που η μελέτη τους αξίζει για τον καθένα και την καθεμία που ζει σε αυτήν την πόλη και την παρατηρεί. 

Μια Κρίσιμη Στιγμή για την Εξέλιξη της Αθήνας

Όπως αναπτύσσεται διεξοδικά σε κλασικά πλέον συγγραφικά έργα όπως «Αι Αθήναι από του 19ου εις τον 20ον αιώνα» του Κώστα Μπίρη, «Η Πολεοδομική Εξέλιξης των Αθηνών» του Ιωάννη Τραυλού ή «Αθήνα – Ένα όραμα του Κλασικισμού» του Αλέξανδρου Παπαγεωργίου-Βενετά, η δεκαετία 1833-1843 είναι η πλέον κρίσιμη για την εξέλιξη της Αθήνας με αρκετές επιμέρους μεγάλες στιγμές αλλά με προεξάρχουσα το «ναυάγιο» του πρώτου πολεοδομικού σχεδίου των Αθηνών (1833) καταρτισμένο από τους Σταμάτη Κλεάνθη και Εδουάρδο Σάουμπερτ. 

Κύριο στοιχείο του σχεδίου αυτού αποτελούσαν τρεις οδικοί άξονες, ένας στην κατεύθυνση του Παναθηναϊκού Σταδίου, ένας στην κατεύθυνση του Πειραιά και ένας με προοπτική προς τα Προπύλαια της Ακροπόλεως, οι οποίοι τέμνονταν στην σημερινή πλατεία Ομονοίας όπου προβλεπόταν η τοποθεσία του διοικητικού κέντρου της πόλης και των Ανακτόρων. Διαγράφοντας ένα ακτινωτό σχήμα όπως φαίνεται και στην εικόνα του σχεδίου, σχηματίζονταν τέσσερα βουλεβάρια πλάτους 38 μέτρων το καθένα περιμετρικά του Διοικητικού κέντρου τα οποία θα προστάτευαν το «επίσημο» κέντρο της πόλης από την συμφόρηση ενώ παράλληλα σκιαγραφούσαν την μελλοντική ρυμοτομική επέκταση. 

Αξίζει να σημειωθεί ότι το ρυμοτομικό σχέδιο προέβλεπε τη διενέργεια εκτεταμένων ανασκαφών πέριξ της Ακρόπολης προς ανάδειξη της Αρχαίας Αθήνας, ενώ όπως σημειώνει ο Κώστας Μπίρης στο έργο του, περίπου το  20% της ρυμοτομούμενης επιφάνειας θα αποτελούνταν από κήπους και πλατείες. Το φιλόδοξο αυτό σχέδιο συνάντησε γρήγορα έντονες αντιδράσεις και αντιστάσεις λόγω των εκτεταμένων απαλλοτριώσεων και αποζημιώσεων που απαιτούνταν με συνέπεια να γίνουν πολλαπλές τροποποιήσεις και εν τέλει το πολεοδομικό σχέδιο των Αθηνών να φέρει την υπογραφή όχι των Κλεάνθη και Σάουμπερτ αλλά του Leon von Klenze. 

Διαδοχικές Κρίσιμες Στιγμές

Δεν μιλάμε φυσικά για μια κρίσιμη στιγμή αλλά μάλλον για διαδοχικές κρίσιμες στιγμές, οι οποίες όμως καθόρισαν την πολεοδομική εξέλιξη της πόλης των Αθηνών όπως την γνωρίζουμε σήμερα και κατά κάποιους στοχαστές όπως ο Κώστας Μπίρης, η αρχική σύλληψη του πολεοδομικού σχεδίου αποτέλεσε μια χαμένη ευκαιρία για την ελληνική πρωτεύουσα να σχεδιαστεί και να διαρθρωθεί στο πρότυπο άλλων πόλεων της κεντρικής Ευρώπης. 

Φυσικά, θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι όπως και τα πρώτα χρόνια ενός ανθρώπου είναι καθοριστικά για τη διαμόρφωσή του, κάτι αντίστοιχο συνέβη και για την ελληνική πρωτεύουσα. Η ιδέα όμως κάποιων αποφασιστικών στιγμών, κατά την γνώμη μου, δεν βρίσκει εφαρμογή μόνο στις πρώτες μεγάλες χαράξεις στο σώμα μιας πόλης, αλλά και σε γεγονότα που καθορίζουν τον χαρακτήρα, την ακμή αλλά και την παρακμή των επιμέρους τμημάτων της. Οδηγούμαστε έτσι στην ενδιαφέρουσα σκέψη ότι τα μεγάλα γεγονότα τέμνονται με την μικροϊστορία, συνυπάρχουν και αλληλοεπιδρούν.